Kinh:
BẤY GIỜ, trong thnh Tỳ-da-ly c vị trưởng giả tn Duy-ma-cật, đ từng
cng dường v lượng chư Phật v trồng su gốc rễ thiện, chứng đắc v sinh
php nhẫn, c ti biện thuyết v ngại, hiện du h thần thng, nắm vững cc
tổng tr, đạt được v sở y; khuất phục mọi th nghịch v quấy nhiễu của
Ma, đ đi vo cửa Php su thẳm, thiện xảo trong tr độ, thng suốt cc
phương tiện, hon thnh đại nguyện. ng biết r xu hướng của tm của chng
sinh, c thể phn biệt căn tnh bn nhạy hay chậm lụt. Đ từ lu tm của
ng đ thnh thục trong Phật đạo, đ quyết định nơi Đại thừa. Mọi hnh
động của ng đều dựa trn tư duy chn chnh. An tr trong oai nghi của
Phật, tm trải rộng như đại dương. Được chư Phật ca ngợi; Đế Thch, Phạm
thin, Thế chủ đều knh phục.
V để ha độ nhiều người, bằng vo phương tiện thiện xảo, ng cư tr trong
thnh Tỳ-da-ly.
Bằng gia sản bất tận của mnh, ng bao bọc người cng khổ. Bằng giới thanh
tịnh, ng bao bọc người hủy phạm cấm giới. Bằng sự nhu thuận của nhẫn, ng
bao bọc người sn hận hung dữ. Bằng đại tinh tấn, ng bao bọc người biếng
nhc. Bằng nhất tm, thiền định, tịch tĩnh, ng bao bọc những kẻ c tm
tn loạn. Bằng tuệ quyết định, ng bao bọc những hạng v tr.
Tuy l hng bạch y ng vẫn tun hnh mọi luật tắc thanh tịnh của Sa-mn.
Tuy l cư sỹ ng vẫn tự tại khng vướng mắc ba ci. Tuy thị hiện c vợ con
ng lun sống đời tịnh hạnh. Tuy hiện thn giữa cc thuộc hạ, vẫn thường
vui th viễn ly. Tuy mang ngọc vng chu bu nhưng trang điểm thn mnh
bằng tướng hảo. D thụ hưởng cc thức ăn uống nhưng chỉ thưởng thức vị
ngon của thiền. Đến phường cờ bạc để đưa người vượt thot. Tiếp nhận dị
đạo m khng hủy chnh tn. Thng hiểu kinh điển thế gian, nhưng thường
hm mộ Php Phật. Ai gặp ng cũng đều knh nể, tn knh vo hng bậc nhất.
ng chấp tr luật php, duy tr trật tự dưới trn. Hợp tc hi ha trong
tất cả sự nghiệp bun bn, tuy cũng gặt hi những ti lợi thế tục, ng
khng lấy đ lm mừng. Rong chơi trn cc ng đường để gip ch mọi người.
Vo chốn cng đường để bảo vệ kẻ thế c. Tham gia cc luận nghị để đưa
người vo Đại thừa. Đến cc trường học để khai sng tm mọi người. Vo nơi
kỹ viện để cho thấy tai họa của dục vọng. Vo trong tửu lu để khiến mọi
người giữ vững ch.
Trong hng trưởng giả, ng được cc trưởng giả tn knh để diễn thuyết
những php tối thắng. Trong hng cư sỹ, ng được cư sỹ tn knh để dạy họ
dứt trừ tham đắm thế tục. Trong hng St-lị, ng được cc St-lị tn knh
để dạy họ biết nhẫn nhục. Trong giới B-la-mn, ng được cc B-la-mn tn
knh để dạy họ đoạn trừ ng mạn. Trong cc Đại thần, ng được cc Đại thần
tn knh để dạy họ php luật cng chnh. Trong cc Vương tử, ng được cc
Vương tử tn knh để dạy họ đạo trung hiếu. Trong chốn cấm cung, ng được
cc nội quan tn knh để gio ha hết thảy cung nữ đức hạnh.
Vo trong hạng thứ dn, ng được thứ dn tn knh để khch lệ họ vun trồng
phước đức. Trong hng Phạm thin, ng được cc Phạm thin tn knh, hiển
hiện cho Phạm thin huệ tối thắng. Trong hng Đế Thch, ng được Đế Thch
tn knh, chỉ họ thấy r tnh v thường. Trong hng Hộ thế, ng được cc
vị Hộ thế tn knh, khiến họ bảo vệ hết thảy chng sinh.
Trưởng giả Duy-ma-cật đ bằng v lượng phương tiện như vậy lm lợi ch cho
chng sinh.
*
Cha tọa lạc st quốc lộ 1. Những chuyến xe đ từ Nam ra Trung, mỗi khi
ngang qua cha, thường vo khoảng xế trưa. Nắng xế vng v, cảnh cha tịch
mịch. C lẽ trong số hnh khch khng t người c cảm gic như vừa đến một
nơi thanh bnh, mặc d chỉ c thể l một thứ thanh bnh giả trn một vng
đất chiến tranh. Đoạn đường vừa trải qua, ai cũng biết c qu nhiều nguy
hiểm rnh rập. Đoạn đường sắp tới, nếu ai cn phải đi tiếp xa hơn nữa, lại
cn ẩn tng nhiều nguy hiểm hơn. Thời chiến l vậy, đạn lửa khng c mắt,
khng phn biệt ai hiền, ai ngu, khng phn biệt kẻ lnh với người dữ.
Cho đến ngy ha bnh, cha vẫn vắng vẻ. D chiến tranh hay ha bnh, sự
sống vẫn l những đợt sng thăng trầm giữa đại dương mộng tưởng. Vẻ khim
tốn, c liu, tĩnh mịch của nh cha vẫn như l những cọng cỏ a, chứng
nhn cho tr đời du biển.
Mỗi khi tnh cờ trn những chuyến xe Trung-Nam, hay Nam-Trung, trong thời
chiến hay thời bnh, cảm gic của ti từ ấn tượng mong manh của ngi cha
vẫn như vậy. Chợt cảm hứng, ti viết tặng cha hai cu đối, d biết rằng
nh cha sẽ ngần ngại, khng sẵn sng khắc ln cổng để cho khch thập
phương thưởng thức:
Vượt Trường sơn nghn dặm Bắc Nam,
nhn nắng đọng sn cha,
khch c biết mấy lần du biển?
Ngắm sng bạc một mu chung thủy,
lắng chung ngn đầu cỏ,
người khng hay một thong V vi.
Đọc lại thơ của mnh, ti lại chợt nhớ bi thơ thất ngn, tứ tuyệt của nh
thơ L Thiệp, đời Đường:
终日昏昏醉梦间,
忽闻春尽强登山。
因过竹院逢僧话,
又得浮生半日闲。
Chung nhật hn hn ty mộng gian,
Hốt văn xun tận cưỡng đăng sơn.
Nhn qu trc viện phng tăng thoại;
Hựu đắc ph sinh bn nhật nhn.
Cảm hứng của nh thơ vốn chớm dậy từ đời sống thường nhật, giữa những bận
rộn tất bật; sống ở đ m cảm gic như chập chờn trong cơn mộng say. Đến
khi hay rằng ma xun đ hết, hay sắp hết, mới vội v đi tm một khoảng
xanh no đ của ni rừng, nghĩa l đi tm một cht thanh nhn, một cht
bung xả cho tm tư để b đắp cho thng ngy miệt mi vật lộn trn trường
cng danh, ph qu:
Mi ph qu nhữ lng xa m;
B vinh hoa lừa g cng khanh.
Giấc Nam kha kho bất bnh,
Bừng con mắt dậy thấy mnh tay khng.
(Cung on ngm khc)
Nhn đi qua viện trc, tnh cờ gặp nh sư; ng đứng lại tr chuyện. Tr
chuyện cho đến một lc, nh thơ bất chợt cảm thấy mnh đ c được một nửa
ngy nhn trong suốt cả cuộc đời chm nổi lnh đnh. C một ci gọi l
phương ngoại như vậy, nơi m những đạo sỹ, thiền gia ẩn dật, sống tiu dao
qun ngy thng, qun hết những bận rộn tranh đua giữa trường đời no
nhiệt.
Khoảng một trăm năm sau, vo đời Tống, lại c một anh học tr, tn hiệu l
Mạc Tử Sơn, m con đường cng danh nhiều khảm kha, nn thường tm nơi ni
rừng thanh vắng để qun đi nhọc nhằn thế sự. Một hm, anh gặp một ngi
cha nhỏ giữa rừng trc xinh xinh. Cảnh tr thanh tĩnh, u nh, dễ khiến
khch trần phiền no đa đoan cảm thấy tm tư thư thới. Khch cng sư đm
đạo. Nhưng bất hạnh, khch đối diện với một ng Ha thượng qu ma, th
lỗ, tuy tỏ vẻ ưa thch đm luận văn chương. Chuyện tr cng lc cng trở
nn nhạt nhẽo, v vị. Bởi vị Ha thượng snh văn thơ, nay may gặp khch
lng văn, nn cứ khẩn khoản lưu khch. Khng tiện từ chối đột ngột, thư
sinh xoay chuyển nghĩ, bn mượn bt mực nh cha, đề ln vch 4 cu thơ:
又得浮生半日閒，
忽聞春盡強登山。
因過竹院逢僧話，
終日昏昏醉夢間。
Nim luật, c php, kể cả l tưởng của bi thơ, đều l sao chp lại của L
Thiệp; nhưng thứ tự cu đ bị xo trộn, lm cho nghĩa bi thơ trở thnh
tro phng. Nh thơ, trong cuộc ph sinh, nay được nửa ngy nhn. Chợt
nghe ma xun đ hết, nh thơ vội vng ln ni. Ấy l do nhn hạ m đi
thưởng xun, tuy l xun đ muộn, chứ khng phải do bận rộn m khi hay
xun đ muộn bn vội v đi tm một cht nhn. Nhn đi ngang qua viện trc,
gặp nh sư, cng tr chuyện. Cu chuyện cng trở nn nhạt nhẽo, khiến cho
một nửa ngy nhn của thư sinh bỗng ha ra một ngy đần độn như trong cơn
mộng say. Lo Ha thượng snh văn thơ tất nhin vui mừng hớn hở, cảm tưởng
mnh đang gặp hạnh vận nn nh cha lưu được bt tch với một bi thơ
tuyệt hay. ng khng nghĩ rằng chnh mnh đ khiến cho khch ban đầu đến
cha với tm hồn thanh nh, thư thi; nhưng sau một buổi ni chuyện với
sư, tm tr trở thnh hn m. Trời, thin nhin, vẫn vậy, nhưng tnh cch
ph phiếm của con người lm cho thin nhin bị phơi ra giữa kịch đời so
rỗng.
Khổng Tử một hm ni với cc mn đệ: Ta khng muốn ni g cả. Tử Cống
nghe thế, liền hỏi: Nếu Thầy khng ni, chng con biết truyền thuật ci
g? Khng Tử đp: Trời c ni g đu? Bốn ma vẫn vận hnh. Vạn vật vẫn
sinh trưởng. No trời c ni g đu! 天何言哉？四时行焉，百物生焉，天何言哉!
Trời khng ni g. Thin nhin lun lun trầm lặng, tịch mặc.
Thanh tĩnh, c liu, vẫn thường xuyn l nỗi kinh sợ cho nhiều người, nn
người tm cch chạy trốn; lnh mnh v qun lng trong khoảnh khắc gần kề
bằng thi độ ngng cuồng đoạn tống nhất sinh duy hữu tửu 斷送一生唯有酒: đưa
tiễn một đoạn đường đời khổ nhọc duy chỉ bằng say v qun trong chn rượu;
hay trong những th vui tiu khiển ph phiếm khc. Một số rất t tm thấy
lẽ huyền vi của sự sống ngay giữa lng thin nhin im lặng, tịch mặc v
ngn. Trời đất khng ni, ta cũng khng ni: đi th ăn, kht th uống,
mỏi th nằm:
居塵樂道且隨緣
飢則飧兮困則眠
家中有寶休尋覓
對境無心莫問禪
Cư trần lạc đạo thả ty duyn
Cơ tắc xan hề khốn tắc min
Gia trung hữu bảo hưu tầm mch
Đối cảnh v tm mạc vấn thiền.
(Trần Nhn Tng, Cư trần lạc đạo ph)
Ở đời vui đạo, hy ty duyn,
Đi cứ ăn đi, mệt ngủ liền.
Trong nh c bu thi tm kiếm.
Đối cảnh v tm, chớ hỏi thiền.
(L Mạnh Tht dịch)
Sống như thin nhin đang vận hnh; h nng th khoc o mỏng, đng lạnh
th đắp chăn bng.
Một thời, vo một đm trăng sng, ngy rằm thng Ca-đề (Kārttika, khoảng
thng 10-11 Dương lịch), vua A-x-thế (Ajātaśatru) nước Ma-kiệt-đ
(Magadha), một bạo cha giết cha để son ngi, một con người khng hề biết
dao động trước hnh vi giết cha, bỗng nhin lại rung động trước vẻ đẹp
huyền hoặc, huyền diệu, của nh trăng rằm, khiến ng nghĩ đến tư duy triết
học, nghĩ đến vi hnh tm một triết gia hay đạo sỹ để luận đạo. Được một
cận thần khuyến khch, ng nghim chỉnh voi, ngựa, với một đon qun ngự
lm hộ gi, rầm rộ ko đến vườn xoi của y sỹ Kỳ-b, nơi Phật đang tr ngụ
cng với đại chng gồm 1250 Tỳ kheo. Nhưng khi vừa nhc thấy vườn xoi,
nh vua trẻ một thời hung tợn ny chợt thấy trong lng run sợ, lng tc
dựng đứng. ng sợ ci g? ng khng sợ binh hng tướng mạnh của địch,
khng hề chn chn trước rừng gươm gio; nhưng sợ hi trước sự c liu, u
tịch của khu vườn: Tại sao giữa một số đng c đến 1250 người, m lại
khng c một tiếng động, một tiếng tằng hắng, hay một tiếng ho?
Như thế đấy, sự im lặng, tịch mặc v ngn, của thin nhin c thể lm run
sợ những bạo cha hay dũng tướng trn đầy kh phch anh hng; nhưng ci
tịch mặc v ngn ấy lắm khi lại l chỗ đng buồn chn cho những tm hồn
bạc nhược, hn yếu.
Ci v ngn ấy l g, ở đu?
Đ l tiếng vọng trn m vực tuyệt đối cao vt rung ln từ vực su thăm
thẳm trong tận cng đy su của những tm hồn thiết tha với sự sống, lẽ
sống. Đ l sự im lặng sấm st của Tu-bồ-đề, thản nhin ngồi khu o trong
hang đ, trong khng gian rực sng v ngập trn tiếng ht thin thần. Đ
l tiếng rống sư tử của bậc Đại tr Văn-th, khi khm ph cảnh giới tịch
mặc v ngn trong căn nh trống của Duy-ma-cật. Tiếng vọng ấy khng thể
nghe được bằng tai, cũng khng thể suy được bằng l. Cho nn, X-lợi-phất
khi mới bước vo căn nh trống th hỏi chỗ ngồi, trước khi nghe luận đạo
th hỏi thức ăn. Người phm dung thấy đ l chuyện cơm nước ngy thường,
m cũng l mối ưu tư khốn đốn của một kiếp người, khiến cho từng thế hệ
tiếp nối của nhn sinh đổ từng giọt mồ hi trn từng ngọn cỏ, thấm từng
giọt mu trong từng hạt bụi; ngước ln th nhn văn vẻ của vm trời, học
cho biết đạo vật l của vũ trụ; ci xuống th quan st hnh thể nhấp nh
của đất, săn lng ti nguyn để tch lũy sở hữu với ước mong nng cao vị
tr của mnh trong trời đất. Nhưng, trời c ni g đu?
Sao vậy?
Thưa, Thnh tr vốn v tri, m mun vn phẩm loại đều được soi tỏ. Php
thn vốn v tướng, nhưng lại ứng hiện theo từng hnh tướng đặc th. Vần
điệu ch cao th vẫn khng lời, m thư tịch huyền vi khắp nơi quảng b.
Thiện quyền b ẩn th khng toan tnh, m động tĩnh thảy tương ưng sự thể.
Do vậy m c thể cứu vớt tổng thể quần sinh, phơi by vật để hon thnh
trch vụ. Lợi, được thấy khắp thin hạ, với ta th v vi; kẻ m hoặc trng
thấy m cảm được nh chiếu. Nhn đ gọi l Tr. Qun, ứng theo hnh, th
gọi l Thn; liếc nhn thư tịch huyền vi, bn bảo đ l Ngn. Thấy sự biến
động m bảo đ l Quyền. Thế th, chỗ ch cực của Đạo, h c thể bằng
Hnh, Ngn, Quyền, Tr, m ni ln được cảnh vực thần diệu của n sao?
(Tăng Duệ, Tựa kinh Duy-ma-cật)
何則夫聖智無知而萬品俱照。法身無象而殊形並應。至韻無言而玄籍彌布。冥權無謀而動與事會。故能統濟群方。開物成務。利見天下於我無為。而惑者覩感照。因謂之智。觀應形則謂之身。覿玄籍便謂之言。見變動而謂之權。夫道之極者豈可以形言權智而語其神域哉。
Lẽ thường, mỗi người tự c một hay những ẩn tnh su kn khng thể by tỏ
thnh lời:
Nợ tnh chưa trả cho ai,
Khối tnh mang xuống tuyền đi chưa tan.
(Nguyễn Du, Kiều)
Khuất Nguyn, m lời thơ của ng được L Bạch ca ngợi l cao vời v rực
sng như mặt trời, mặt trăng 屈平辭賦懸日月; thất ch v khng được vua tin dng,
v bị bọn gian nịnh sm tấu, vu họa, m mối u hận c trung m bng hong
trong chốn đầm lầy, ngm ht bn sng suối, nhan sắc tiều tụy, hnh dung
kh ho. Đời vẩn đục nn khng ai hiểu được tấm lng trong sng của ng.
ng ni: mọi người đều đục, chỉ một mnh ng l trong. Mọi người đều say,
chỉ một mnh ng l tỉnh. V vậy, ng bị đời hất hủi.
举世皆浊我独清，众人皆醉我独醒，是以见放！Lo ngư phủ nhận ra ng l ai, bn khuyn: Thnh
nhn khng ngưng trệ nơi vật, m c thể dời đổi theo đời. Người đời đều
đục, sao khng quậy thm bn, lm cho nổi sng? Mọi người đều say, sao
khng ăn lun cả b hm, nốc lun cả rượu nhạt? Cần g phải nghĩ cho su,
cư xử cho cao? ng đp: Ti th gieo mnh trong dng sng Tương, chn
thy trong bụng c, chứ đu c thể đem ci thn trắng sạch lu lu ny m
để nhuốm bẩn bụi đời! Rối sau đ, ng gieo mnh xuống sng Mịch la. Mấy
nghn năm sau, người ta vẫn cn nghe đồng vọng tiếng ht của lo ngư phủ
trn sng:
沧浪之水清兮，
可以濯吾缨。
沧浪之水浊兮，
可以濯吾足。
(渔父)
Dng nước Thương lang m trong chừ,
Ta rửa dải mũ.
Dng nước Thương lang m đục chừ,
Ta rửa bn chn.
Đ l chn l mập mờ trong ci tịch mặc v ngn. Đời vẫn c, từ nghn xưa,
những điều khng thể ni, m mang đầy bi kịch. Bi kịch được trnh diễn
thnh mn kịch cm trn sn khấu huyền thoại. Đời vẩn đục, khng ai hiểu
được mnh, th cất cnh ln trời cao, khng quay đầu nhn lại.
世混浊而莫余知兮，吾方高驰而不顾。(涉江) Cỡi con thanh c (rồng c sừng), thắng cỗ xe song m
bằng đi bạch si (rồng khng sừng), cng dạo chơi trong vườn Dao với vua
Thuấn. Buổi sng, pht xuất từ đỉnh Cửu nghi sơn, chiều đ đến Huyện phố
trn đỉnh Cn lun, dạo chơi với thần tin bn cổng trời Linh tỏa m qun
cả trời chiều; ra lệnh cho Hy Ha, thần Mặt trời, ruổi xe chậm lại. Dưới
sng, ng xui dng Cửu h với H b. Trn sườn ni, thấp thong bng Thần
nữ Sơn quỷ.
Trong truyền thống đạo Nho của Khổng Tử, khng ni đến chuyện (yu) qui,
(bạo) lực, (bạo) loạn, (quỷ) thần 子不說怪力亂神; nhưng ở đy lại ni đến chuyện
ly kỳ, qui dị; những chuyện ấy chuyển tải ci g?
国无人莫我知兮，又何怀乎故都！
既莫足与为美政兮，吾将从彭咸之所居！
(离骚)
V người trong nước khng ai hiểu được tm sự của ng, tại sao phải hoi
vọng về cố đ? V ng nghĩ đến việc đi tm theo dấu Bnh Hm. Trung thần,
khng can gin nổi những hnh vi bạo ngược của qun vương, nn tự trầm
mnh trong dng nước. Thế th, huyền thoại ở đy khng thuần ty l những
cu chuyện cc thần, m đ l ngn ngữ ẩn dụ để ni những điều khng thể
ni.
Những hnh ảnh được vận dụng như l ẩn dụ ở đ khng đơn giản l những hư
cấu ty theo tr tưởng tượng của nh thơ. Chng thực sự bắt nguồn từ huyền
thoại, hay thần thoại, chứa đựng những tưởng, những tư duy, xc cảm, tn
ngưỡng tồn tại trong một truyền thống văn ha.
Huyền thoại, m người Hoa v người Nhật gọi l Thần thoại, l chuyện kể về
cc Thần linh. Chuyện tạo dựng trời đất; chuyện quan hệ giữa cc Thần với
nhau, giữa Thần v người; những chuyện tnh yu, th hận, ganh tị, hung
dữ, v nhiều điều khc, tốt cũng như xấu, c nơi loi người, cũng c nơi
cc Thần linh.
Một t điển hnh:
Trong thần thoại Hy lạp, người ta kể, Cronus con trai của thần Uranus
(Trời) v b Gaia (Đất), l vị Thần nhn cch ha của Thời gian, v cũng
l thời vụ. ng được mẹ cho lưỡi hi, để rồi ng thiến cha l Uranus, m
những dng mu chảy tun ra thnh cc tạo vật khổng lồ, người Gigantes,
được ni l tổ tin của người khổng lồ Goliath trong Cựu Ước. Sau đ,
Cronus lấy em gi mnh l Rhea lm vợ, rồi cai trị những người Titans. ng
nuốt tươi cc con mới sinh của mnh, đề phng c thể c đứa sẽ lật đổ ng.
Qua nghĩa thần thoại, người ta c thể tm lại ấn tch tư duy, quan niệm
của người cổ Hy lạp về thời gian, thời vụ, sự sinh trưởng v hủy diệt của
cc tạo vật. Tất nhin, người Hy lạp cổ thời bấy giờ, trong một giới hạn
nghĩa no đ, tin tưởng những điều được kể l sự thực. Cc nh cổ sử học,
bằng phương php phn tch thần thoại học, c thể lần ra dấu vết của một
thời lịch sử cổ.
Mỗi dn tộc thường c chuyện kể về cc Thần, kể về nguồn gốc của bộ tộc
hay huyết thống của mnh, m cũng l nguồn gốc của cả thế giới. Nt chung
l cc Thần ny c năng lực siu nhin, quyền năng siu việt sức mạnh
khng thể tưởng tượng, lm những điều m loi người khng thể lm được.
Tuy d cc Thần c năng lực hay quyền lực siu việt hay tuyệt đối được
hiểu theo bất cứ nghĩa no, th tất cả những điều ấy cũng chỉ giới hạn
trong những sự việc m tr tưởng của con người c thể nghĩ ra được.
Những cu chuyện như thế thường bắt nguồn từ k ức tăm tối về một thời kỳ
qu khứ m khả năng tư duy khng cụ thể ha thnh ngn ngữ thường nhật
được. Ni Tu-di trong kho truyện truyền kỳ Phật gio c thể l k ức từ
một nền văn minh xa xưa đ mất, đ l văn minh Sumer trn vng Lưỡng h
(Mesopotamia), pha nam Irak ngy nay, trước Ty lịch khoảng bốn nghn
năm. Thin đế Thch (Śakro devānam Indra) xuất hiện trong k ức Thần thoại
c thể l hnh ảnh biểu trưng của cc vua của người Sumeria cai trị vng
đất cần nhiều cng tc thủy lợi. Cho nn Kinh điển thường đề cập đến tiền
thn của Thin đế Thch l người đ từng thực hiện nhiều cng trnh xy
dựng cầu đ; do cng đức ny m được sinh lm Thin đế Thch.
Truyền kỳ kể rằng trn ci trời Tam thập tam (Tāvatiṃsa) c nhiều cng
vin, trong đ nổi tiếng l vườn Nanda, m trong nhiều bản dịch Hn gọi l
vương Nan-đ, hay vương Hoan hỷ. Danh từ ny khiến lin hệ đến từ Eden
trong Thnh kinh Do thi, hiểu nghĩa theo tiếng Hebrew.
Kinh điển cũng thường đề cập đến một vng đất phương Bắc no đ, gọi l
Bắc Cu-l chu. Đời sống dn chng được m tả trong đ khiến lin hệ đến
những dn di mục thời tiền sử. C lẽ l k ức huyền thoại của tổ tin
người Aryan sau khi từ bỏ khu vực Lưỡng h, hay sau khi nền văn minh Sumer
sụp đổ, họ tiến dần về pha nam, rồi vượt qua dy Thng lĩnh (Pamir) để
định cư trn lưu vực Ngũ h.
Những chuyện truyền kỳ hay huyền thoại được kể kh nhiều trong Kinh điển
Phật gio cũng khiến người ta lin hệ đến cc truyện Thần thoại Hy lạp.
Những trận chiến giữa Thin Đế Thch với thủ lĩnh A-tu-la để ginh lnh
địa trn đỉnh Tu-di, trong một phạm vi no đ, cũng mang nhiều nt tương
đồng với cuộc tranh ginh quyền lực cai trị Titan giữa Uranus v Kronos.
Điểm tương đồng nổi bật nhất l giữa Thin đế Śakra ngự trị trn đỉnh
Tu-di v Zeus, cha tể cc thin thần ngự trị trn đỉnh Olimpia.
Huyền thoại hay Thần thoại như vậy l những truyện k khng hẳn l
truyền kỳ được kể bằng ngn ngữ m đối với nhiều người thật l huyễn
hoặc, hoang đường. Nhưng với cc nh Thần thoại học, chng một phần, hay
đại bộ phận, l những k ức lịch sử bị bao trm trong lớp bụi m hay sương
khi của thời gian.Trong nhiều trường hợp, chnh k ức thần thoại hay
huyền thoại ấy phản chiếu trung thực hơn những ci m ngy nay ta thường
nghĩ l sự thực lịch sử; phản chiếu quan niệm, đồng thời cũng l hiện
thực, về huyết thống, về chủng tộc, về những rng buộc gia đnh, bố mẹ v
con ci, anh chị em, về mặt x hội cũng như về mặt di truyền. Trong kho
truyện cổ Vit Nam, ta c truyện trăm trứng, truyện u Cơ v Lạc Long
Qun, m vua Tự Đức bt ph trong Khm định Việt sử l hoang đường, khng
thể tin. Tuy nhin, kh c thể tm thấy cu truyện kể no phản nh trung
thực hơn quan niệm của tổ tin người Việt về mối quan hệ huyết thống,
chủng tộc của cc cư dn trong cng một khng gian địa l.
Phải chăng, những điều được ni trn đy l tưởng dẫn đạo để chng ta
gọi những điều kể về Duy-ma-cật l Huyền thoại Duy-ma-cật, những tường
thuật về ngn ngữ v hnh vi đại bộ phận mang dấu ấn siu nhin. Kinh c
tn l Duy-ma-cật sở thuyết, những điều được thuyết bởi Duy-ma-cật, cũng
cn c tn l Bất tư nghị giải thot, v ngn ngữ v hnh vi của
Duy-ma-cật được ghi chp trong đ l những điều khng thể diễn đạt bằng
ngn ngữ luận l, cũng khng thể tư duy, nhận thức, bằng tập qun tư duy
của người thường. Từ một con người m đời sống thường nhật khng c g
khc với mọi người đương thời hay trong tất cả thời đại, cng chịu chi
phối bởi quy luật biến thin, sinh thnh v hủy diệt của thin nhin, tạo
vật như tất cả mọi sinh vật trn đời; nhưng, từ con người ấy lại xuất pht
những hnh vi khng thể phn đon trn căn bản hiện thực. Trong một khoảng
khng gian chật hẹp, dọc ngang chỉ chừng mười bộ, lại c thể dung chứa ba
nghn khch, đến tham quan từ khắp mười phương thế giới. Lm sao ta c thể
chứng minh v xc định một cch hiện thực rằng c v số thế giới trong đ
c v số sinh vật tồn tại ngoi khng gian vũ trụ? Hnh ảnh ny c thể l
thực tế, m cũng c thể chỉ l ẩn dụ. D hiện thực hay ẩn dụ, với những ai
m tm tr v hnh hi khng cn bị buộc chặt vo tập qun thường nhật của
đi lạnh, của o cơm; bị khuất phục với những định chế x hội, quan hệ
nhn sinh; bị khống chế bởi quy luật tồn tại; khng bị hạn chế bởi khng
gian v thời gian hữu hạn; với những người ấy, đi, đứng, nằm ngồi, đều l
thể hiện của giải thot bất tư nghị, pht khởi từ thần thng du h tam
muội. Đời sống, v tồn tại, trong từng st na v trong từng nguyn tử nhỏ
b, thường trực l cảnh giới huyền vi, bất tư nghị, m với tm tư hữu hạn,
bị rng buộc lẩn quẩn trong ni năng v suy nghĩ theo ước lệ của luận l,
của l tnh, th đấy tất nhin l những sự huyễn hoặc, những thần thoại
hoang đường.
Khi một nh thơ nghe tấu nhạc, nghe chuỗi m thnh đuổi nhau qua những
ngn tay lướt nhanh trn phm đn, ng chợt cảm gic cả một khng gian
đang rạn vỡ. Cả một vm mi bằng thủy tinh chợt vỡ vụn rơi xuống, tạo
thnh chm m thanh rạn vỡ. Hnh ảnh ấy hnh như vẫn chưa phản nh trung
thực m thanh m ng nghe được từ một giai điệu gần như tuyệt đối khng
lời, v khng thể c lời g đủ để diễn tả. Nh thơ cảm gic như mnh đang
nghe tiếng ngọc rạn vỡ, tiếng phượng hong ku (hay ht) trn đỉnh Cn
lun cao ngất; m thanh trn như những giọt sương rơi trn cnh hoa ph
dung mong manh, như m thanh từ tiếng cười nụ của đa lan thơm ngt. m
hưởng lạnh buốt như hơi lạnh đang tan long trong nh sng trước mười hai
cổng thnh. Hai mươi ba sợi tơ đn khng hầu lm rung động cả đức Tử
hong, đức Thượng đế ngự trn khung trn trời tm cao tột cng v bao la
v tận. Rồi ng cảm thấy, trong khoảng khng gian bao la kia, trong suốt
như một vm tủy tinh xanh biếc, v hạn, v cng tận, m thần thoại về tạo
thin lập địa ni rằng c nhiều chỗ nguyn thủy bị thủng nay đ được b Nữ
Oa luyện đ ngũ sắc để v lại; trong khoảng khng gian m b Nữ Oa luyện
đ v Trời ấy, đ vỡ, trời kinh, đọng mưa thu:
崑山玉碎鳳凰叫，芙蓉泣露香蘭笑。
十二門前融冷光，二十三絲動紫皇。
女媧煉石補天處，石破天驚逗秋雨。
(李賀，李憑箜篌引)
C sơn ngọc toi phượng hong khiếu;
Ph dung khấp lộ, hương lan tiếu;
Thập nhị mn tiền dung lnh quang,
Nhị thập tam ty động Tử Hong.
Nữ Oa luyện thạch bổ thin xứ,
Thạch ph thin kinh, đậu tu vũ.
(L Hạ, L Bằng khng hầu dẫn)
Đ r rng l một thứ ngn ngữ huyền thoại. Song le, khng cn c ngn ngữ
no sinh động hơn đủ để diễn tả những rung động từ thm su của tm tư nh
thơ đang nghe tấu nhạc.
Vị Bồ tt ấy, sống giữa mọi người, cũng gnh chịu thn phận như mọi sinh
vật; cũng lăn lc trong trường đời để phấn đấu cho sự sống v lẽ sống,
trn sn khấu kịch đời nhộn nhịp; người ta c thể bắt gặp ng trong chốn
quan trường nơi m tầng lớp thống trị thường trực đấu tranh quyền lực với
nhau bằng bạo lực v bằng gian dối; gặp ng trong cc giảng đường, học
đường nơi m cc thế hệ trao truyền cho nhau v đn nhận kiến thức tch
lũy, c ci thiện m cũng c nhiều ci bất thiện; người ta cũng gặp ng
trong chỗ hang cng, ng hẻm, trong chỗ bn snh, lầy lội, dưới đy của x
hội, nơi m nhiều lớp người đang sống vật vờ trong cảnh tối tăm, cng
khốn. ng đến những chỗ đ, bằng php lạ no đ, m những bạo cha trở
thnh hiền minh, những kẻ khốn cng trở thnh gia chủ hạnh phc. Đấy l
những sự nghiệp được thực hiện bằng thần thng du h tam muội, m trong
con mắt phm phu th chẳng c g l vĩ đại. Nhưng trong cch nhn của bậc
tr, đ l thần thng diệu dụng cn ly kỳ hơn cả việc nht nguyn hn ni
Tu-di vo một hạt cải; rt tất cả khối nước từ bốn đại dương vo một lỗ
rốn; m cả một thế giới Ngn h chu du khắp vũ trụ.
Vậy th, Huyền thoại Duy-ma-cật khng phải l truyện thần kỳ sng thế,
khng phải l k ức mập mờ mộng tưởng về qu khứ nhn loại, hay l sự
thăng hoa từ những ức chế trong đời thường. Huyền thoại Duy-ma-cật l
chuyện thường ngy của mọi sinh linh v tự biết đang đổi thay trong từng
khoảnh khắc, nhn thấy v bin trong hạt ct.
Haṃsādiccapathe yanti,
ākāse yanti iddhiyā;
nīyanti dhīrā lokamhā,
jetvā māraṃ savāhiniṃ.
Dhp. 175
Thin nga bay theo đường mặt trời,
Người c thần thng bay trong hư khng;
Bậc tr dẫn ra khỏi thế gian,
Sau khi chiến thắng Ma qun.
T.S.
|
Huyền Thoại Duy Ma Cật